Krzyże dla „Ziutka”. Historia Józefa Zyśki z Godziszowa – wierność i zapomniana cena wolności

Są ludzie, o których historia przez lata milczy. Nie trafiają na pierwsze strony podręczników, nie stawia się im pomników. A przecież to właśnie dzięki ich odwadze, uporowi i gotowości do poniesienia najwyższej ceny Polska odzyskała wolność. Jednym z nich był Józef Zyśko – „Ziutek” – działacz kraśnickiej „Solidarności”, więzień polityczny, człowiek zmuszony przez komunistyczne władze do opuszczenia Ojczyzny. Po ponad czterdziestu latach wolna Polska upomniała się o jego pamięć.

Czas zaciera wspomnienia. Po ponad czterech dekadach ludzka pamięć przypomina wyblakłą fotografię – pozostają twarze, pojedyncze obrazy, urywki rozmów. Dokumentów z tamtych lat również nie zachowało się wiele.

Kiedy Józef Zyśko – dla rodziny, przyjaciół i towarzyszy walki po prostu „Ziutek” – zbliżał się do kresu życia, był już zbyt słaby, aby samemu spisać swoją historię. Dziś, dzięki dokumentom Instytutu Pamięci Narodowej oraz wspomnieniom ludzi, którzy byli najbliżej niego, można odtworzyć przynajmniej część tej niezwykłej opowieści.

To historia mieszkańca Godziszowa, robotnika i działacza „Solidarności”, któremu komunistyczne państwo odebrało pracę, bezpieczeństwo, możliwość normalnego życia we własnym kraju, a w końcu także Ojczyznę.

Dwa Krzyże po ponad czterdziestu latach

We wrześniu 2024 roku, postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nr rej. 458/2024, Józef Zyśko został pośmiertnie uhonorowany dwoma wysokimi odznaczeniami państwowymi: Krzyżem Wolności i Solidarności oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Dla jego żony i dzieci był to moment szczególny. Po dziesięcioleciach państwo polskie oficjalnie oddało hołd człowiekowi, którego to samo państwo – tyle że rządzone wówczas przez komunistyczny reżim – skazało niegdyś jak przestępcę.

Józef Zyśko urodził się w 1955 roku. Gdy rozpoczęła się najważniejsza część jego działalności, miał zaledwie 25 lat. Miał żonę, dwoje małych dzieci i całe życie przed sobą. Mimo to zdecydował się przeciwstawić systemowi, wiedząc, że może za to zapłacić bardzo wysoką cenę.

Nie mógł jeszcze wiedzieć, jak wysoką.

Serce kraśnickiej „Solidarności”

Józef rozpoczął pracę w Miejskim Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Kraśniku 26 lutego 1975 roku. Początkowo była to po prostu praca młodego człowieka, który zakładał rodzinę i budował swoją przyszłość.

Pod koniec lat siedemdziesiątych Polska coraz głębiej pogrążała się jednak w kryzysie. Puste półki, kolejki, brak podstawowych towarów i narastające niezadowolenie społeczne były tylko najbardziej widoczną częścią problemu. Za nimi stały cenzura, represje, brak wolności słowa i państwo, które za sprzeciw potrafiło wyrzucić człowieka z pracy albo wsadzić go do więzienia.

Józef nie chciał milczeć.

Domagał się praw pracowniczych, wolności słowa, zaprzestania represji oraz realizacji postulatów rodzącej się „Solidarności”. Szybko przestał być jedynie szeregowym uczestnikiem wydarzeń.

Został przewodniczącym Komisji Zakładowej, a następnie stanął na czele Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Kraśniku. Wszedł również w skład Zarządu Regionu Środkowowschodniego NSZZ „Solidarność” w Lublinie.

Dla władz PRL taki człowiek przestawał być zwykłym robotnikiem.

Stawał się problemem.

Dom, dzieci i bezpieka

W rodzinnych wspomnieniach z tamtego okresu wielka historia miesza się z codziennością.

„Pracowaliśmy razem. Często pomagałem mu tworzyć ulotki i przepisywać notatki ze spotkań. Łączyła nas ta sama pasja i ta sama wizja demokratycznej Polski” – wspomina jeden z jego przyjaciół i współpracowników.

Dom stał się miejscem działalności konspiracyjnej. Przygotowywano materiały, przepisywano informacje, odbywały się spotkania. A za ścianą toczyło się zupełnie zwyczajne rodzinne życie.

Spały tam małe dzieci Józefa: sześcioletni Adam i czteroletnia Monika.

Jego żona wiedziała, jakie ryzyko podejmuje mąż. Mimo strachu trwała przy nim. W tamtych czasach represje wobec działacza opozycji bardzo często oznaczały bowiem represje wobec całej rodziny.

I tak właśnie stało się w przypadku Zyśków.

Stan wojenny. Józef nie zgadza się na układ

13 grudnia 1981 roku w Polsce wprowadzono stan wojenny.

Kilka tygodni później, 11 stycznia 1982 roku, w ramach prowadzonej przez Służbę Bezpieczeństwa akcji „Klon”, z Józefem przeprowadzono tzw. rozmowę ostrzegawczą.

Miała być sygnałem: wycofaj się, podporządkuj, przestań działać.

„Ziutek” odmówił.

I wtedy zaczęły się represje, które miały odmienić życie jego oraz całej rodziny.

Warto przy tym podkreślić ważną różnicę. Wielu działaczy opozycji podczas stanu wojennego zostało internowanych, czyli pozbawionych wolności na podstawie decyzji administracyjnej, bez normalnego procesu sądowego.

Józefa Zyśkę spotkało coś innego.

Został tymczasowo aresztowany, postawiony przed sądem i skazany w procesie karnym.

Sąd Wojewódzki w Lublinie, działając na podstawie ówczesnych przepisów prawa karnego, wymierzył mu karę półtora roku bezwzględnego pozbawienia wolności.

Młody robotnik, mąż i ojciec dwójki dzieci został przez państwo potraktowany jak niebezpieczny przestępca.

Jego „przestępstwem” była działalność w „Solidarności”.

Za murami więzienia

Józef trafił do więzienia w Lublinie.

To, czego tam doświadczył, pozostało w nim do końca życia. Według zachowanych rodzinnych relacji pierwsze dni były szczególnie ciężkie. Ograniczano mu dostęp do jedzenia, toalety i podstawowej higieny. Wielogodzinne przesłuchania miały złamać go nie tylko fizycznie, ale przede wszystkim psychicznie.

Najbardziej bolesnym narzędziem nacisku była rodzina.

Groźby, strach o żonę i dzieci, odcięcie od najbliższych – wszystko to miało jeden cel: zmusić go do rezygnacji z działalności i podporządkowania się władzy.

Nie złamał się.

Ale cenę za jego niezłomność płacili także ci, których kochał najbardziej.

Sześcioletni chłopiec jedzie zobaczyć tatę w więzieniu

Dla sześcioletniego Adama nagłe zniknięcie ojca było tragedią, której dziecko nie potrafiło zrozumieć.

Bał się o jego życie. Strach był tak silny, że konieczna stała się pomoc lekarza psychiatry dziecięcego w Lublinie. Za zgodą lekarza matka zabrała chłopca do więzienia, aby mógł choć przez chwilę zobaczyć ojca i przekonać się, że żyje.

Trudno dziś wyobrazić sobie, co czuło sześcioletnie dziecko, przekraczając bramę więzienia, widząc mury, kraty i strażników tylko po to, żeby zobaczyć własnego tatę.

Tak wyglądała cena polityki PRL nie w wielkich przemówieniach i dokumentach partyjnych, lecz w życiu jednej zwyczajnej polskiej rodziny.

Wolny, ale bez prawa do normalnego życia

Kiedy w marcu Józef opuścił więzienne mury, szybko przekonał się, że odzyskana wolność jest jedynie pozorna.

Służba Bezpieczeństwa nadal się nim interesowała. Dom był obserwowany, a Józef miał świadomość, że może zostać ponownie zatrzymany.

Powrót do normalnego życia rodzinnego stał się praktycznie niemożliwy.

Pomógł mu wówczas Szczepan z Janowa Lubelskiego, przyjaciel, który otworzył przed nim swój dom. To właśnie tam Józef przez kolejne tygodnie ukrywał się przed bezpieką, żyjąc w ciągłym napięciu i niepewności.

Tymczasem 13 kwietnia 1982 roku został dyscyplinarnie zwolniony z pracy w PGKiM.

Był jedynym żywicielem rodziny.

Pozbawienie go pracy oznaczało więc coś więcej niż zawodową represję. Uderzało bezpośrednio w żonę i dwoje małych dzieci. Rodzina miała zostać doprowadzona do sytuacji, w której dalszy opór stanie się po prostu niemożliwy.

Paszport, z którego nie było powrotu

Kiedy represje nie przyniosły oczekiwanego rezultatu, pojawiło się rozwiązanie stosowane wobec części niewygodnych dla władz opozycjonistów: wyjazd z Polski bez realnej możliwości powrotu.

Dla Józefa nie była to upragniona emigracja.

Było to wygnanie.

Początkowo zdecydowanie odmawiał. Polska była jego krajem. Tutaj miał rodzinę, przyjaciół, język, całe dotychczasowe życie. Nie znał języka angielskiego i nie wyobrażał sobie zaczynania wszystkiego od początku tysiące kilometrów od domu.

Presja jednak nie ustawała.

W końcu rodzina stanęła przed dramatycznym wyborem: pozostać w kraju, w którym Józef nie mógł normalnie pracować i żyć, pod stałą presją aparatu bezpieczeństwa, albo ratować siebie i dzieci na obczyźnie.

W czerwcu 1983 roku Zyśkowie wyjechali do Kanady.

Mieli walizki, dwoje dzieci i świadomość, że być może już nigdy nie wrócą do Polski, którą uważali za swój dom.

Kanada nie zakończyła dramatu

Na obczyźnie pomocną dłoń wyciągnęła do nich ciocia Kazia. Byli wreszcie poza zasięgiem polskiej bezpieki.

Ale człowiek może przekroczyć granicę państwa. Znacznie trudniej przekroczyć granicę własnych wspomnień.

Rodzina przywiozła do Kanady skutki miesięcy strachu i życia pod ogromną presją.

Żona Józefa wspominała później: „Wracałam do domu zapłakana”. Kiedy mąż się ukrywał, razem z teściową żyła w ciągłym lęku. Bały się nawet zostawiać dzieci same, obawiając się tego, co może wydarzyć się pod ich nieobecność.

Szczególnie dramatycznie reagował Adam. Według wspomnień rodziny po przyjeździe do Kanady jego stan się pogarszał. Pojawiały się silne napady lęku oraz problemy z kończynami, które bliscy wiązali z traumatycznymi przeżyciami w Polsce.

Kilka miesięcy po przyjeździe poważnie zachorowała również żona Józefa.

Także ona przez lata nosiła w sobie skutki tamtego okresu.

Bo represje polityczne nie kończą się w chwili otwarcia więziennej bramy. Czasem pozostają w człowieku i jego rodzinie przez całe życie.

Po 12 latach: „niewinny”

Komunistyczna Polska skazała Józefa Zyśkę.

Wolna Polska ten wyrok unieważniła.

Na skutek wniesionej rewizji nadzwyczajnej 12 kwietnia 1994 roku Sąd Najwyższy, w sprawie o sygnaturze II KRN 21/94, uniewinnił Józefa Zyśkę od zarzucanego mu czynu.

Jedno orzeczenie nie mogło zwrócić rodzinie straconych lat. Nie mogło wymazać strachu dzieci, miesięcy ukrywania się, utraconej pracy ani życia, które Zyśkowie musieli budować od nowa tysiące kilometrów od rodzinnych stron.

Miało jednak ogromne znaczenie.

Państwo polskie powiedziało wreszcie jasno: to nie Józef był przestępcą.

„Ziutek” nie zapomniał

Józef pozostawił po sobie niewiele zapisków. Pod koniec życia choroba odbierała mu siły i nie zdążył opowiedzieć swojej historii tak, jak zapewne by chciał.

Ale pamiętał.

Pamiętał więzienie i przesłuchania. Pamiętał strach o rodzinę. Pamiętał tygodnie ukrywania się w Janowie Lubelskim. Pamiętał dzień, w którym musiał opuścić Polskę.

Pamiętał również, dlaczego to wszystko zrobił.

Nie walczył o stanowiska ani przywileje. Chciał Polski, w której człowiek może mówić, co myśli, pracownik może upomnieć się o swoje prawa, a ojciec nie trafia do więzienia dlatego, że domaga się wolności.

Krzyże dla „Ziutka”

Ponad czterdzieści lat później przyszło symboliczne zadośćuczynienie.

Krzyż Wolności i Solidarności.

Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

Dwa odznaczenia dla człowieka, którego kiedyś próbowano zastraszyć, uciszyć, pozbawić środków do życia, a w końcu wypchnąć z własnej Ojczyzny.

Dzisiaj te Krzyże należą nie tylko do Józefa.

W pewnym sensie należą również do jego żony, która została sama z dwojgiem małych dzieci. Do sześcioletniego Adama, który jechał do więzienia, żeby zobaczyć tatę. Do czteroletniej Moniki, która dorastała w cieniu wydarzeń, których nie mogła jeszcze rozumieć. Do ludzi, którzy ryzykowali własnym bezpieczeństwem, pomagając „Ziutkowi”, kiedy musiał się ukrywać.

I należą do tysięcy polskich rodzin, których podobne historie nigdy nie zostały spisane.

Wolność Polski nie narodziła się jednego dnia i nie była dziełem wyłącznie ludzi, których nazwiska znamy z podręczników.

Powstawała także w zakładach pracy Kraśnika. W małych mieszkaniach, gdzie po nocach przepisywano ulotki. W więziennych celach Lublina. W domach ludzi takich jak Szczepan w Janowie Lubelskim, którzy mieli odwagę otworzyć drzwi ściganemu koledze. I w sercach rodzin, które mimo strachu nie wyrzekły się swoich najbliższych.

Dlatego warto dziś przypomnieć nazwisko Józefa Zyśki.

Bo wolność ma swoją cenę.

A za tę, którą mamy dzisiaj, zapłacili również tacy ludzie jak „Ziutek”.

Cześć Jego pamięci.

                                                                                                                                                                   Tekst: B.S.; foto: nadesłano